صفحه اصلی
 

نقش رستم

 

آثار هخامنشیان ‌در نقش رستم

نقش رستم در فاصله 5 كیلومتری تخت جمشید قرار دارد. در این محل كه در گذشته حتما از قداست خاصی بر خوردار بوده، داریوش اول هخامنشی مقبره خود را در سینه صخره ای كوه به صورت یک گور دخمه ساخت. ساخت این آرامگاه از سال 519 پیش از میلاد آغاز شد. پس از او سه شاه دیگر هخامنشی به تقلید از او سه مقبره دیگر برای خود در كنار مقبره داریوش می سازند. در این محل ساختمان زیبای معروف به كعبه زرتشت و چند سنگ نگاره از ساسانیان نیز قرار دارد. یک سنگ نگاره ایلامی نیز در نقش رستم قرار داشته که در دوره ساسانی بر روی آن سنگ نگاره ساسانی را حجاری کرده اند.

آثار هخامنشیان ‌در نقش رستم

تصاویر آثار هخامنشی نقش رستم
تصاویر آثار ساسانی نقش رستم

 

 

در بالای ورودی مقبره داریوش اول دو سنگ نگاره از او بر جای مانده كه اطلاعات مهمی از كشور زمان هخامنشیان به ما می دهد. در كنار مقبره داریوش، مقبره پسر او خشیارشا قرار دارد. اردشیر اول و داریوش دوم پسر و نوه خشیارشا نیز دو مقبره دیگر در این محل ساخته اند.
 در هر یك از این گور دخمه های هخامنشی از سه تا نه قبر قرار دارد كه خانواده شاهی در آنجا دفن می شدند. بقیه شاهان این سلسله قبور خود را در دامنه كوه رحمت در كنار تخت جمشید كنده اند.

نمای مقبره داریوش همانند نمای كاخ تچر تخت جمشید است كه محل زندگی داریوش و خانواده اش بود. از آنجا كه آنها عقیده داشتند كه پس از روز رستاخیز مردگان از خواب بر می خیزند، مقبره شاه را همانند كاخ محل زندگیش ساخته اند تا پس از رستاخیز احساس غربت نكند. بر اساس منابع تاریخی می دانیم كه داریوش پدر و مادر خود را برای بازدید از مقبره فراخوانده است و طناب بالابری كه آندو را به درون مقبره می برده پاره شده و پس از سقوط جان باخته اند. داریوش نیز پس از این حادثه دستور می دهد عاملین این سهل انگاری یا شاید دسیسه اعدام شوند.

آثار هخامنشیان ‌در نقش رستم

 

روبروی مقبره ها، برج عظیمی قرار دارد كه یكدست از سنگ های تكه تكه ساخته شده است. مورد استفاده این برج دقیقا مشخص نیست و در مورد آن نظریه های مختلفی داده اند. یكی از این نظریه ها این است كه آثار مكتوب مقدس زرتشتی را در آنجا نگه می داشته اند. نظریه دیگر میگوید این بنا مورد استفاده گاه شماری داشته است و از روی سایه هایی كه روی سنگ های آن می افتاده روز شمار ماههای سال مشخص می شده است.
برخی نیز گفته اند این محل مخصوص نگه داری آتش مقدس بوده ولی آیا در زمان هخامنشیان آتش مقدس وجود داشته است؟ آیا تخت جمشید محل بهتری برای نگه داری آن نبوده است؟
 عمر این برج در حدود بیست و پنج قرن است و همچنان سالم و با شكوه در مقابل صخره عظیم روبروی خود ایستاده است .

دو كیلومتر جنوب نقش رستم بنای نیمه كاره ای دیده میشود كه شبیه مقبره كورش در پاسارگاد است. شاید كمبوجیه دستور ساخت آنرا داده بود و موفق به اتمام آن نشده است

آثار هخامنشیان ‌در نقش رستم

 

آثار ساسانیان‌در نقش رستم

اردشیر اول
اردشیر اول تصویری از دیهیم ستانی خود از اهورامزدا را در نقش رستم بر جا گذاشته است .پدر اردشیر روحانی معبد آناهیتای شهر استخر بود و پس از آنكه اردشیر بر اردوان پنجم اشكانی پیروز شد این سنگ نگاره را طراحی كرده است كه هم نزدیك به شهر استخر است و هم نزدیك به شهر تخت جمشید هخامنشی .

آثار ساسانیان‌در نقش رستم
اردشیر در حال گرفتن دیهیم

اهورامزدا در سمت راست اردشیر است و هر دو سوار بر اسب هستند.اهورامزدا دیهیم پادشاهی را به اردشیر میدهد. در پشت اردشیر خدمتكار او هست كه مگس پرانی در دست دارد.این فرد را در دیگر سنگ نگاره های اردشیر نیز میتوان دید.دو دشمن فرضی در زیر اسبان آنها هستند كه احتمالا یكی از آنها اردوان پنجم اشكانی است

آثار ساسانیان‌در نقش رستم
دشمنان در زیر پای اسب

شاپور اول
شاپور اول شاه قدرتمند ساسانی در كنار آثار هخامنشی نقش رستم سنگ نگاره ای از خود به یادگار گذاشته است و در آن پیروزی خود بر فیلیپ عرب و والرین دو امپراتور روم را به نمایش میگذارد. این سنگ نگاره بسیار نزدیك به مقبره داریوش اول هخامنشی است. فیلیپ عرب مجبور به پرداخت خراج به شاپور شده بود و به این ترتیب توانست پس از شكستی كه از شاپور خورده بود زنده به روم برگردد. والرین دیگر امپراتور رومی در سال 260 میلادی توسط شاپور شكست خورده بود و دستگیر شده بود. شخصی كه جلوی اسب شاپور زانو زده است فیلیپ و شخص دیگر كه شاپور دست او را گرفته است والرین است . در پشت سر شاپور كرتیر ایستاده است .او روحانی برجسته زمان ساسانیان بوده است. احتمالا تصویر او در زمان بهرام دوم به نگاره شاپور اضافه شده است.دو نبشته در نگاره شاپور اول در نقش رستم دیده میشود.اولی در زیر شكم اسب و دیگری در زیر دست از زمین كنده شده اسب قرار دارد

آثار ساسانیان‌در نقش رستم
شاپور اول در نقش رستم

آثار ساسانیان‌در نقش رستم
شاپور اول در نقش رستم

بهرام دوم
سنگ نگاره بعدی متعلق به بهرام دوم است. او ایستاده است و دست خود را بر روی شمشیر خود گذاشته است. در دو سمت او شش نفر ایستاده اند و این شش نفر به او نگاه میكنند. در میان آنان شاپور اول و اردشیر اول دیده میشوند. بدین ترتیب بهرام دوم در سنگ نگاره خود تصویر نیاكان خود را حجاری كرده است. شاید او برای اثبات شاهی خود نیاز به این كار داشته است.از سه نفر سمت راست نفر اول كرتیر است. این سنگ نگاره بر روی سنگ نگاره ای ایلامی حك شده است. آیا ساسانیان ایلامیان را میشناختند و با آنها مخالف بودند كه حاضر شده اند بر روی نقش آنها نقش خود را به تصویر در آورند در حالی كه به آثار هخامنشی بسیار احترام میگذارند
در سنگ نگاره دیگری از بهرام دوم او را در حال جنگ با دشمنی ناشناس میبینیم. دشمن او كلاه رومی بر سر دارد و احتمالا امپراتور است. این سنگ نگاره در پایین مقبره داریوش دوم هخامنشی قرار دارد

بهرام دوم در زیر مقبره داریوش بزرگ سنگ نگاره ای از خود به جای گذاشته است. این سنگ نگاره در دو نقش طراحی شده است. در یکی از آنها بهرام دوم با نیزه خود ضربه ای به دشمن خود زده و این فرد در حال افتادن از اسب خود است، نیزه اش نیز شکسته است. در پشت سر بهرام دوم، فردی پرچم ساسانی را بلند کرده که  این پرچم دارای سه گوی و طره پارچه ای است. در زیر اسب شاه ساسانی، یک فرد با کلاه رومی افتاده است.

نرسه
تنها نقش برجسته نرسه در نقش رستم قرار دارد. او نماد قدرت را در این نقش برجسته از آناهیتا دریافت میكند. به این ترتیب او توانسته است قدرت كنترل معبد آناهیتای استخر را در اختیار بگیرد.در این تصویر نرسه در سمت چپ ایستاده و از آناهیتا كه در سمت راست او ایستاده حلقه قدرت را میگیرد. هر دو آنها دست راست خود را به حلقه گرفته اند. در وسط نیز تصویر فردی با جثه بسیار كوچكتر از شاه و ایزد بانو دیده میشود

كتیبه كرتیر
كرتیر نیز در زمان شاپور اول كتیبه ای بر بدنه ساختمان كعبه زرتشت مینویسد و در آن به توضیح برخی مسایل دینی ساسانیان و اقدامات خود میپردازد.

هرمز دوم

سنگ ‌نگاره نبرد هرمز دوم در زیر آرامگاه اردشیر یکم و سنگ‌ نگاره نیمه‌ تمام آذر نرسه قرار دارد. در این نقش، هرمز دوم که سوار بر اسب است، دشمن زره‌ پوش سوارکار را سرنگون کرده و نیزه بلندی در شکمش فرو برده ‌است. شاه چهارنعل به دشمن حمله کرده و اسب دشمن نیز سرنگون شده است. ریش و کلاه این دشمن مانند رومیان است.
چهره و تاج شاه آسیب دیده اما قسمتی از تاج و برجستگی کروی ‌شکل آن به‌ خوبی پیداست و از روی سکه‌های کتیبه‌دار و ظروف، می دانیم  که این شخص هرمز دوم است.

 

 
 
 

 

 

 

 

آثارایلامی‌در نقش رستم
یک سنگ نگاره ایلامی در نقش رستم وجود داشته كه بر روی آن بهرام دوم ساسانی سنگ نگاره خود را به تصویر در آورده است. اما هنوز در دو طرف نقش ساسانی، دو فرد ایلامی دیده می شوند. در سمت راست فردی با لباس ایلامی قرار دارد که دستان خود را به حالت نیایش بر روی هم قرار داده است. در سمت دیگر سنگ نگاره بهرام دوم، سر مردی مشخص است که کلاهی به سبک مردم پارس پوشیده است. شاید این سنگ نگاره ایلامی، نشان دهنده پیوند دوسنی میان ایلامیان و آریایی هایی باشد که در اواخر حیات دولت ایلام، در منطقه پارس ساکن شدند و بعدها به نام هخامنشیان مشهور شدند.

آثارایلامی‌در نقش رستم

 

آثارایلامی‌در نقش رستم

سمت چپ نگاره ساسانی بهرام دوم یک فرد هخامنشی

آثارایلامی‌در نقش رستم

سمت راست نگاه ساسانی بهرام دوم یک فرد ایلامی

اطلس تاریخ ایران
تصاویر : حمید صدقی نژاد و سایت
livisu.org