اطلس تاریخ ایران  
 

قایق ، کشتی و راه های آبی دنیای باستان

اولین قایق های ساخته شده در دوره پیش از تاریخ بسیار ساده بودند. آنها از مواد طبیعی موجود در طبیعت مانند چوب، حصیر یا پوست باد کرده حیوانات ساخته می شدند. آثار بسیار ناچیزی از آنها بدست باستان شناسان رسیده است.
می دانیم که آشوری ها در هزاره اول پیش از میلاد از شناورهای بادی استفاده می کردند. این شناورها معمولا جهت عبور از رودخانه استفاده می شدند. آشوربانیپال در سنگ نگاره خود در گزارش فتح شهر کارکمیش هیتی ها می نویسد: از فرات که در حال طغیان بود عبور کردم. از قایقهای بادی ساخته شده از پوست بز استفاده کردم و به خاک کارکمیش رسیدم. این قایقها قلعه کوب و کالسکه های مرا عبور دادند. همه شاهان کارکمیش پیش من تسلیم شدند. من گروگان گرفتم و به سوی لبنان حرکت کردم. قایق های بادی پوست حیوانات هنوز هم در چین و هند استفاده می شوند.

قایقهای بادی آشوری

سنگ نگاره ای از کاخ نمرود که نشان می دهد سربازان آشوری سوار بر شناورهای بادی ساخته شده از پوست حیوانات از فرات عبور می کنند.- مرجع تصویر

قایق های بادی پوست حیوانات در چین

استفاده امروزی از قایق های ساخته شده از پوست حیوانات - مرجع تصویر

کلک ها شناورهای ساده ای بودند که از مواد اولیه موجود در منطقه تهیه می شدند. کلک بر روی آب شناور است و معمولا تخت ساخته می شود. بر عکس قایق که بخشی از آن درون آب می ماند و بخی بیرون است، کلک ها روی آب شناور می مانند. . در مهری از 3200 سال پیش از میلاد در بین النهرین به کلک حصیری اشاره شده است. استرابو و پلینی نیز استفاده از این نوع کلک های حصیری را در بین النهرین و مصر گزارش کرده اند.

کلک حصیری آشوری 669 پ م - موزه مترو پولیتن

قایق ها در انواع مدلهای مختلف و با مواد اولیه متنوعی ساخته می شدند. استفاده از قایق های دایره ای در بنگال، بین النهرین و نیل رواج داشته است. متلوس در 252 پیش از میلاد از یک قایق دایره ای نام برده که یک فیل را از سیسیل به خاک ایتالیا حمل کرده است. قدیمی تریم قایقی که توسط باستان شناسان کشف شده در سواحل هلند از 6315 سال پیش از میلاد کشف شده است. این قایق از تراش یک تنه درخت خیلی بزرگ ساخته شده بود.

ماکت سفالی قایق

ماکت سفالی یک قایق از اور 2900تا2350 پیش از میلاد- موزه باستان شناسی دانشگاه سیدنی- تصویر: حمید صدقی نژاد

بین النهرین

ترافیک قایقی در اطراف اسکله های شهرهای بین النهرین ثبت شده است. لوح های گلی بین النهرین به استفاده از قایق برای حمل محصولات کشاورزی، گله، ماهی،سبزی، روغن، میوه، پشم، سنگ، آجر، چرم و مردم در طول کانالها اشاره دارند. در اواخر هزاره سوم پ م شاه اکدی شارکالی شاری نیروی نظامی دریایی به جزیره ای در خلیج فارس برای فتح جزیره ارسال کرده است. در هزاره سوم پ م قایقهای بین النهرین از طریق خلیج فارس به بندرهای هاراپ در شبه جزیره هند سفر می کردند. بندر جزیره دیلمون مرکز تجارت طلا، مس، عاج، مروارید که به آن چشم ماهی میگفتند، اشیای تزیینی ساخته شده از عاج، خرماو پیاز بود. پیاز دیلمون در متون تاریخی قرن 24پ م ثبت شده است. همچنین الوار از سرزمینهای دور از طریق قایق به لاگاش آورده می شد. درفرات ایست های بازرسی برای قایق ها وجود داشت که کار گرفتن مالیات و گمرک را انجام می دادند و به آنها میز شاه میگفتند.

بار توسط قایقهای رودخانه ای به اور می رسید و از آنجا بار را سوار قایقهایی که برای آب ساکن دریاچه های اور طراحی شده بودند می کردند و در نهایت به غرب خلیج فارس میرسیدند. ایلامی ها نیز در کشتی رانی در خلیج فارس فعال بودند. ایلام با عمان و هند رابطه تجاری داشت و خطوط کشتی رانی فعالیمیان آنها برقرار بود. در 3000پ م دور شبه جزیره عربستان و دریای سرخ توسط کشتی های بین النهرین کشف شده بود و نقاط مهم تجاری این منطقه شناخته شده بود. هدایت کشتی های کوچک با سکان انجام می شد و کشتی های بزرگ با پارو تغییر مسیر می دادند. در دوره بابل نو پاروی کنترل مسیر درانتهای قایق نصب شد. قایق بادبانی در دجله و فرات استفاده نمی شد زیرا جهت غالب وزش باد همانند جهت جریان رود است. گاهی قایقها در جهت خلاف جریان آب کشیده میشدند.مطابق لوحهای گلی 17 روز طول می کشد تا یک قایق با بار از لاگاش به نیپور در جهت خلاف جریان آب سفر کشیده شود. حرکت از نیپور به لاگاش با قایق فقط به چهار روز نیاز داشت.

همانطور که بالاتر ذکر شد در 2000 سال پیش از میلاد قایق هایی به نام کلک در بین النهرین استفاده می شد که از بهم بستن پوست های باد کرده گرسفند درست می شدند. بر خی از این کلک ها بسیار بزرگ بودند و از بهم بستن بیست پوست باد کرده گوسفند درست می شدند. برخی هم تنها از یک پوست گوسفند برای حمل یک نفر درست می شدند. از این نوع قایق ها برای حمل بار و مصارف نظامی استفاده می کردند.

هرودوت 484-425 پ م در توصیف دیده های خود از بین النهرین از قایقهایی که در دجله و فرات استفاده می شدند می نویسد: " دو مرد ایستاده با پارو این قایق ها را کنترل می کنند. این قایقها از چوبهای نازک، حصیر و پشم حیوانات ساخته شده اند و از ارمنستان به سمت جنوب بین النهرین در عبور هستند و هر کدام دو خر را هم حمل می کنند. وقتی آنها به مقصد می رسند و بارشان را به فروش می رسانند دیگر نمیتوانند در جهت عکس مسیر آب با قایق به ارمنستان برگردند. مابقی بار خود را پشت خرهایی که با خود آورده اند می گزارند و رو به شمال می آیند. "

ترکیه

اولین فانوس دریایی را می توان در شمال غرب ترکیه امروزی یافت. شاعر یونانی لشس در 660پیش از میلاد به آن اشاره کرده است.فانوس دریایی معروف دیگر در جزیره رودز یونانی قرار داشت که در سال 155 پیش از میلاد بر اثر زلزله خراب شده است.

در سال 1982 یک غواص در سواحل کاس ترکیه قطعه فلزی پیدا کرد که نشانه ای از یک کشتی غرق شده در آن محل بود. این کشتی در دوره برنز درمنطقه غرق شده بود وحامل شمشهای مس بوده است. در ده سال بعدی این کشتی معروف به کشتی اولوبورون توسط غواصان آی ان ای حفاری شد ودر مجموع 22000 دایو توسط غواص ها به عمق 33 متری انجام شد تا اجناس این کشتی از زیر آب خارج شوند. این کشتی شامل شمشهایی از ترکیب قله و مس به نسبت یک به ده بوده که برای ساخت برنز استفاده می شده است. کوزه سفالی، اجناس تزیینی مانند عاج تراش خورده، اجناس طلایی، سنگ های قیمتی، عاج خام، سنگ شیشه، تخم شتر مرغ و سلاحهای سفارشی برای اشخاص خاص از اجناس دیگر کشف شده از این کشتی هستند.
لنگر سنگی و قطعات کشف شده از دماغه کشتی مدارک مهمی برای باستان شناسان برای تحقیق در مورد نحوه ساخت کشتی در آن دوره هستند. این کشتی از چوب سدر لبنان ساخته شده بود که بهترین چوب شناخته شده آن زمان فرض میشده است.

کشتی اولو در سواحل کاش ترکیه

By Martin Bahmann (Self-photographed) [GFDL, CC-BY-SA-3.0 or CC BY-SA 2.5-2.0-1.0], via Wikimedia Commons 

آثار به جا مانده از کشتی اولو

مصر

فرهنگ مصر باستان در اطراف رود نیل شکل گرفت. این مردم برای حمل و نقل از قایقهایی استفاده می کردند. باد غالب نیل از شمال به جنوب است و مسیر حرکت آب از جنوب به شمال. پس قایقها قادر بودند در دو جهت حرکت کنند. این قایق ها معمولا اتاقک کوچکی برای استراحت افراد داشتند .

قایق پنج هزار ساله مراسم خاک سپاری

قایق پنج هزار ساله مراسم خاک سپاری که در نزدیکی مقبره فرعون خوفو پیدا شده است.

یکی از بزرگترین پروژه های عمرانی دنیای باستان کانال سوئز مصر است. این کانال ابتدا در قرن پانزده پیش از میلاد به صورت تکه تکه کنده شد و داریوش هخامنشی آنرا دوباره احیا کرد و گسترش داد. کانال 160 کیلومتر درازا دارد و مسیر عبوری دریایی شرق به سمت اروپا را هزاران کیلومتر نزدیک تر می کند.

 

معروفترین فانوس دریایی دنیای باستان در اسکندریه مصر به نام فانوس فاروس قرار داشت.بطلمیوس دوم 283-246 پیش از میلاد دستور ساخت آنرا داده بود.این فانوس در عجایب هفتگانه ثبت شده است و در قرن چهاردهم میلادی بر اثر زلزله خراب شده است.
نامه های عمارنه سندی هستند از رابطه تجاری مصر و قبرس در هزاره اول پیش از میلاد. این نامه ها بین فرعون مصر و شاه سرزمین کوچکی در قبرس رد و بدل شده است.

چین

سرزمین چین رودهای زیادی دارد اما این رودها به هم مرتبط نیستند. چینی ها با کندن کانال و اتصال رودها به هم سعی کردند شبکه حمل و نقل ابی درست کنند. کندن کانال ها از 600 پیش از میلاد شروع شد. کانال بزرگ چین از مبدا خود تا نزدیک هزار کیلوتر رو به شرق کنده شد. در 400 پیش از میلاد برای انتقال ارتش از رود زرد تا درو رود هوای 400 کیلومتر کانال کنده شد. هوانگ تی اولین امپراتور چین در 221 پیش از میلاد آب رودهای شمال را به جنوب چین انتقال داد.

آمریکای جنوبی

در شبه جزیره یوگاتان یک بندر مایایی قرار داشته که از 300 پیش از میلاد تا 300 میلادی فعال بوده و توسط باستان شناسان حفاری شده است. این بندر دارای کانالهای مصنوعی و بندرگاههایی برای پهلو گرفتن کشتی ها بوده. یک دیوار سنگی به طول 300 متر درون آب ساخته شده بود تا از قایق ها در مقابل طوفان حمایت کند و موج دریا را کاهش دهد. مایاها از قسمتهای جنوبی سرزمینشان نمک، کاکائو، کتان، ادویه و سایر موارد به شمال حمل می کردند و از شمال سنگ ابسیدن و نوعی فیروزه به جنوب می بردند.

 

روم

رومی ها پس از فتح بین النهرین و گرفتن شهرهای آن -مانند پترا- از اشکانیان خود را به سواحل دریای سرخ و خلیج فارس نزدیک کردند و کنترل تجارت با هند را در دست گرفتند. از آنجا که راه زمینی از ایران می گذشت و در اختیار اشکانیان بود آنها از راه دریایی به هند وارد تجارت شدند. آنان با اتصال شبکه های محلی کوچک دریایی موفق به ایجاد یک شاهراه آبی از هند تا دریای مدیترانه شدند. مهمترین بنادر آنها در میانه راه بندر کنونی القصیر و بندر برنیس بودند که هر دو در سواحل دریای سرخ در مصر قرار دارند. بندر القصیر توسط دانشگاه ساوت هامپتون انگلیس حفاری شده است و آثار با ارزشی از سده های یکم تا سوم میلادی در آن کشف شده اند. مطابق متون تاریخی این بندر در اوج کاری خود سالی 120کشتی به هند اعزام می کرده است. این بندر هم اکنون به گل نشسته است و عمده آثار یافت شده از آن در دل خاک بیرون آورده شده اند.

کوزه های شراب مدفون در بندر القصیر

University of Southampton, 2016 کوزه های شراب رومی مدفون در بندر القصیر- مرجع تصویر

باستان شناساند ر زیر آب

University of Southampton , 2016 مرجع تصویر

صادرات عمده روم از طریق بین النهرین به هند، شراب و طلا بود.کشتی ها در بازگشت آثار هنری گران قیمت شیک از هند به مدیترانه می آوردند. انواع ادویه بالاخص فلفل، لاک لاک پشت و کندر نیز از موارد اصلی واردات روم بودند. پارچه کتان و مواد اولیه مانند الوار چوب با کیفیت نیز در این تجارت نقش مهمی بازی می کردند.
کشتی ها برای حرکت از نیروی باد استفاده می کردند. بادهای موسمی زمان سفر را مشخص می کردند. این بدین معنی است که در اواخر تابستان کشتیها از دریای سرخ به سمت هند حرکت می کردند زیرا در این فصل باد از سمت غرب به شرق است. جهت باد در زمستان عوض می شود و از سمت هند به غرب می وزد و کشتی ها قادر به بازگشت بودند. این شرایط برای کشتی های هندی نیز یکسان بود. هر دو طرف باید چند ماه در سرزمین مقصد می ماندند تا جهت باد برای برگشتشان مناسب شود.

سکه هندی سربی از پادشاه ساتافاهانا در غرب هند با نشان قایق- بریتیش موزه- مرجع تصویر

در حفاری های بندر القصیر قسمتهایی از کشتی های آن دوره بدست آمده اند مانند دماغه کشتی، قسمتهایی از قرقره های کنترل طنابهای بادبان و حتی بخشهایی از بادبانهای کشتی. مطابق آزمایشگاهها چوبهای استفاده شده در کشتی ها از درختانی تهیه شده اند که در هند یا در شرق آفریقا می رویند و بادبان از پارچه های هندی تهیه شده اند. محصول نهایی که کشتی تجاری است در مدیترانه به کار حمل و نقل دریایی مشغول بوده است.

تحول در کشتیرانی در هزاره اول پیش از میلاد

در هزاره اول پیش از میلاد کشتی ها تخصصی شدند و از حالت قایق چند منظوره به کشتی های خاص یک کار خاص تبدیل شدند. کشتی های بزرگ باری، کوچک اطراف ساحل و قایق های ماهیگیری پدید آمدند. در این میان کشتی های جنگی نیز ساخته شدند. در بندرها نیز سرویس های مختلفی به کشتی ها داده می شد. قایق یدک کش پارویی پدید آمد که کار کشیدن کشتی های بزرگ را در نزدیکی بندرگاه ها انجام می دادند و همچنین کشتی های قوی کوچک برای تخلیه بار از کشتی های خیلی بزرگ ساخته شدند.
مطالعه بر روی کشتی های بدست آمده از مدیترانه نشان می دهد دو روش برای ساخت کشتی وجود داشته است. در هر دو روش ابتدا بدنه بیرونی کشتی ساخته می شد. اختلاف ایندو روش در نحوه اتصار اجزای بدنه به هم است. روش اول قطعات را پیچ می کرده اما روش دوم از نوعی گوه استفاده می کرده است تا قطعات را محکم کنار هم نگه دارد. در سده های بعدی روش دوم فراگیر تر شد زیرا با این روش کشتی های بزرگتر که قادر به حمل بار بیشتری بودند ساخته می شدند. بزرگ ترین کشتی باستانی یافت شده در جنوب فرانسه کشف شده است که 40 متر طول داشته و قادر به حمل 400 تن بار بوده است. بار این کشتی قبل از غرق شدن 710هزار کوزه شراب بوده و به سمت جنوب گاول حرکت می کرده است. کشتی های مباری معمولی تا 20 متر طول داشتند و 75 تن بار حمل می کردند. قایق های ماهیگی معمولا چند متر بیشتر طول نداشتند و همه در وسط قایق محفظه حمل آب داشتند تا ماهی را زنده به ساحل برسانند که تازه باشد.
برخی قایق ها با کف تخت ساخته می شدند تا در رودخانه ها و آبهای کم عمق کارآیی بیشتری داشته باشند. کشتی های باری با کف کاملع قوس دار ساخته می شدند.قایق های رومی معمولا مجسمه ای در جلوی خود داشتند که معمولا مجسمه یک پرنده آبی مانند مرغابی بود.

اولین نشانه از بادبان در قطعه سفالی از هزاره ششم پیش از میلاد-دوره عبید- دیده می شود که در کویت یافت شده است. روی این سفال نقش یک قایق بادبانی دیده می شود. سفال دیگری از 3100 پیش از میلاد در مصر کشف شده است که استفاده از قایق بادبانی در نیل را نشان می دهد.

نقش قایق بادبانی بر سفال

نقش قایق بادبانی بر سفال - مصر 3100 پ م - مرجع تصویر

از بادبان کشتی ها یافته های بسیار کمی بدست ما رسیده است. آنچه می دانیم از بررسی سنگ نگاره ها و موزاییکهای رومی نتیجه گیری شده است. معمولا بادبانها را مستطیل شکل می ساختند. کشتی ها معمولا یک بادبان داشتند اما کشتیهایی خاص با دو بادبان سوار بر دو ستون مجزا ساخته می شدند. حلقه های بسیاری به بادبانها نصب می شدند و از حلقه ها طنابهایی آویزان می شدند تا در هر لحظه قایقرانان بتوانند با کنترل طنابها جهت بایبان را عوض کنند. قایقهایی که بادبانهای مستطیلی داشتند نیاز به قایقرانان زیادی نداشتند و تنها 5 نفر می توانستند یک قایق بزرگ را هدایت کنند. از این نوع کشتی ها استفاده زیادی می شد زیرا حمل بار دریایی کم هزینه تر بود و امکان ارسال بار به مناطق بسیار دور را فراهم می کرد.
کشتی های بادبانی می توانند با سرعت مناسبی در روز و شب حرکت کنند. این کشتی ها در باد مناسب سرعتی معادل چهار تا شش گره میگرفتند. اگر باد مخالف می وزید قایق ها صبر می کردند تا جهت باد عوض شود سپس به راه خود ادامه می دادند. نیروهای با تجربه با قایق های خوش ساخت می توانستند در جهت مخالف باد نیز حرکت کنند. برای این کار می باید زاویه بادبان را طوری تنظیم کرد که نیروی باد را تغییر جهت دهد. حرکت مخالف جهت باد می توانست حداکثر با زاویه 60 درجه در جهت مخالف باد باشد پس یک مسیر کوتاه نیاز به حرکتی زیگزاگی بود که بسیار زمان بر و طاقت فرسا بود.

کشتی های جنگی با پارو حرکت می کردند زیرا در جنگ نمی توان به نیروی باد متکی بود. بعضی از کشتی های جنگی برای محاصره شهرها طراحی شده بودند و دارای قلعه کوب نیز بودند و بعضی از آنها برای جنگ کشتی در مقابل کشتی تجهیز شده بودند. نیروهای زیاد پاروزن در این کشتی ها نیاز به غذا ئ نگه داری بودند. از این رو هزینه سفر با کشتی های جنگی بالا بود و استفاده از آنها تنها در مواقع جنگ مقرون به صرفه بود.

تغییر سطح آب دریاها

اگر به تاریخ حمل و نقل آبی علاقه مند هستید و می خواهید در این زمینه تحقیق کنید نباید تغییر سطح آب دریاها را نادیده بگیرید. سطح آب دریاها در گذشته بسیار پایین تر از الان بود زیرا تا ده هزار سال پیش بسیاری از دریاهای شمالی را یخ فرا گرفته بود. این یخ امکان مهاجرت از آسیا به آمریکا و از سواحل اندونزی تا استرالیا را فراهم کرده بود. این فرضیه که انسانها با کشتی در حدود 50 هزار سال پیش به استرالیا رسیدند اشتباه است زیرا در آن زمان جنوب اندونزی تقریبا متصل به شمال استرالیا بود. شرق روسیه هم تقریبا به غرب کانادا چسبیده بود. در ده هزار سال پیش خلیج فارس هم به شکل امروزی وجود نداشت و بوشهر از راه خشکی به کشورهای عربی خلیج فارس راه داشت.

برای مشاهده تغییر آب دریاها در طول 23000 سال گذشته در نرم افزار گوگل ارت این فایل را دانلود کنید. این فایل توسط باستان شناسان زیر آب دانشگاه ساوت هامپتون انگلیس تهیه شده است.

در 23 هزار سال پیش قاره ها به هم نزدیکتر بودند و بسیاری از دریاهای امروزی وجود نداشتند - مرجع تصویر

منابع:
500 things to know about THE ANCIENT WORLD - The British Museum Press
Daily Life in Ancient Mesopotamia by Karen Rhea Nemet-Nejat
دوره اموزشی کشتی ها و دنیای زیر آب دانشگاه ساوت هامپتون انگلیس