ساسانیان
 
میترا
 

میترا پیش از زرتشت یكی از بزرگترین خدایان هندو ایرانی بود. زمانی كه ایزد هوم، نگهبان گیاه هوم، به وسیله میترا و به كمك ورونه و دیگر خدایان كشته شد، سهم میترا از كشته او شیره اوست كه به زمین می پاشد و انواع گیاهان و جانوران از این شیره پدید می آیند. در واقع بخشی از آفرینش با میترا پیوند خورده است. یكی دیگر از كارهای میترا كشتن گاو است و با پاشیدن خون گاو بر زمین بركت و سرسبزی می آفریند. نوشیدن شیره هوم و قربانی كردن گاو برای پرستندگان میترا بسیار اهمیت داشت. در ریگ ودا نیز میترا در كنار ورونه دیگر خدای پرقدرت برهمنان قرار دارد. در سال 1907 در بوغازكوی ترکیه، لوح های گلی چندی از 1400 سال پیش از میلاد كشف شده اند كه در آنها از میترا و ورونه خدایان بزرگ هندوایرانی كمك خواسته شده است.

آغاز كار میترا

 

 

 

تا زمان اردشیر دوم هخامنشی از میترا نامی نیست. اردشیر سوم در تخت جمشید در دیوار شمالی كاخ اردشیر نوشته است: آناهیتا و میترای خدا، مرا و این كشور را و آنچه را كه من كردم بپایاد. پلوتارخ نیز نوشته جالب توجهی درباره داریوش سوم دارد. هنگامی كه او خبر مرگ همسرش را كه اسیر یونانیان شده بود می شنود، به تریئوس می گوید اگر هنوز مرا خواجه خود می دانی تو را به فروغ میترا سوگند می دهم راست بگو... . جز اینها سندی از میترا پس از ظهور زرتشت نداریم.

در زمان اشكانیان مهر پرستی به غرب رخنه می كند. مهرپرستی و آیین های آن با روحیه جنگجویی اشكانیان سازگار بوده است. بنا به روایت مغی به نام اوستانس برای نخستین بار مهر پرستی را به غرب ایران می برد و در آنجا رواج می دهد. پس از آن كاهنان همسایگان غربی ایران، آیین های میتراگان، مانند قربانی كردن برای میترا را اجرا می کنند. استرابون خود در یكی از این مراسم شركت كرده و آنرا گزارش كرده است. هنگامی كه تیرداد اول اشكانی به روم می رود  تا از امپراتور نرون تاج شاهی را بگیرد به او گفت: فرمانروا منم، از تخم ارشك... اما برده توام و نزد تو آمده ام تا میترا را در لباس تو نیایش كنم. یك سده قبل از این میترا توسط دزدان دریایی دریای كیلیكه به روم راه یافته بود. به گزارش پلوتارخ این دزدان از یكی از سرداران روم در میان جنگهای ایران و روم شكست خوردند و در روم مخصوصا در منطقه اوسیتا اسكان داده شدند و در آن دیار آیین مهر پرستی را رواج می دهند. احتمالا این دزدان بخشی از نیروی دریایی اشکانیان بودند که توسط رومیان دزد خطاب می شدند.

ارمنستان نیز در زمان اشكانیان میترا را می شناخته. سنگ نگاره های آنتیوخوس كماژن و میتراداد در نمرود داغ ارمنستان كوچك، میترا را نشان می دهد كه در لباس اشكانی با آنتیوخوس و میتراداد دست می دهد. در سكه ای كه توسط گوردیان سوم در تاروس ضرب شده است، میترا در حال كشتن گاو است. در سال 601 امپراتور روم تراژن رومانی را تصرف كرد و آیین میترا را با خود به آنجا برد و معابدی برای او ساخت. قیصر هادریان تا اسكاتلند پیش رفت و در آنجا برای میترا معابدی ساخت. در رومانی، بلغارستان، آلمان، اتریش، یوگوسلاوی، انگلستان، اسپانیا، فرانسه و شمال آفریقا معابد میترا پرستی ایرانی توسط رومیها ساخته شد. طبق سنت زرتشتی در پل چینود دادگاه رسیدگی به اعمال درگذشتگان است و آنجا سه ایزد میترا، سروش و رشن به ریاست میترا به اعمال درگذشتگان رسیدگی می کنند.

کتیبه فارسی باستان اردشیر سوم هخامنشی در کاخ تچر تخت جمشید: خدای بزرگ است اهورامزدا که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که برای مردم خوشبختی آفرید و مرا اردشیر شاه کرد، یک شاه از بسیاری یک فرمانروا از بسیاری. گوید اردشیر شاه، شاه شاهان، شاه کشورها شاه این سرزمین: من اردشیر شاه، پسر اردشیر شاه، اردشیر پسر داریوش شاه، داریوش پسر اردشیر شاه، اردشیر پسر خشایارشا شاه، خشایارشا پسر داریوش شاه، داریوش پسر ویشتاسپ، ویشتاسپ پسر ارشام هخامنشی . گوید اردشیر شاه: بادا که اهورامزدا و ایزد مهر مرا و کشور مرا و آنچه انجام داده ام بپاید

 

میترا پس از زرتشت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

كتیبه اردشیر دوم در همدان

سنگ نگاره اردشیر سوم در تخت جمشید

اوستا

آناهیتا

اهورامزدا

منبع : هزاره های گمشده - اثر دكتر پرویز رجبی
اطلس تاریخ ایران